Arjantinli tarihçi Federico Finchelstein’ın İletişim Yayınları’ndan yayımlanan “Faşist Yalanların Kısa Tarihi” adlı eserini kısa bir süre önce okudum. Eserin ortaya koyduğu argümanlar üzerine kısa değerlendirmelerde bulunmak amacıyla bu yazıyı kaleme aldım. Kitabın ele aldığı temel meselenin daha geniş bir kitle tarafından ve daha dikkatle incelenmesi gerektiğini düşünüyorum. Bu bağlamda, güncel siyasal ve toplumsal dinamikleri anlamlandırmak açısından dikkat çekici olan şu tespite değinmek istiyorum:
“…Mitlerin mantığında, gerçeğin ve aldatmacanın iç içe girdiği alternatif bir evren yatar. Faşizmde, mitsel hakikat, gerçeklere dayalı hakikatin yerini alır…”
Federico Finchelstein, Faşist Yalanların Kısa Tarihi
Finchelstein, tarihsel belgeler ve siyasal analizler temelinde, faşizmi yalnızca baskıcı bir yönetim biçimi olarak değil, aynı zamanda doğruluk anlayışını dönüştüren bir siyasal yapı olarak ele alır. Yazarın temel tezi, otoriter liderlerin ürettikleri söylemlerin yalnızca kitleleri etkilemekle kalmadığı, aynı zamanda bu söylemlerin liderler tarafından da ideolojik bir bağlılıkla benimsendiği yönündedir. Bu çerçevede Benito Mussolini, Adolf Hitler ve Francisco Franco gibi tarihsel figürlerin inşa ettikleri siyasal anlatılar, kitapta incelenen olgu karşıtı siyasetin somut örnekleri olarak değerlendirilir. Bu yönüyle eser, propaganda mekanizmalarının işleyişini ve bunların günümüzün “hakikat sonrası” (post-truth) tartışmalarıyla ilişkisini anlamak isteyen okurlar için önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Kitaptan hareketle günümüz dünyasına bakıldığında, otoriter ve dışlayıcı söylemlerin etkisini büyük ölçüde rasyonel gerçeklerden ziyade kurgulanmış anlatılardan aldığı görülmektedir. Olgulara dayalı bilgi; belgelere, bilimsel yöntemlere, verilere ve eleştirel sorgulamaya dayanır. Buna karşılık faşizan söylemler, karmaşık toplumsal sorunları basitleştiren ve geniş kitleler için daha kolay benimsenebilir anlatılar üretir.
Bu alternatif anlatıların işleyiş mekanizması da belirli ortak özellikler taşır: Toplumsal veya siyasal başarısızlıkların sorumluluğu çoğunlukla belirli gruplara yüklenirken, lider figürü hatalardan arındırılmış bir otorite olarak sunulur. Finchelstein’ın kitapta derinlemesine incelediği tarihsel pratikler, bu mekanizmanın nasıl somutlaştığını açıkça göstermektedir. Örneğin, Benito Mussolini, İtalya’da faşist ideolojiyi rasyonel bir program yerine adeta seküler bir din olarak kurgulamış ve kendisini asla yanılmayan mistik bir kurtarıcı konumuna yerleştirmiştir.
Adolf Hitler, Almanya’nın I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgisini nesnel, askeri ve ekonomik gerçeklerle açıklamak yerine, kitlelere arkadan bıçaklanma mitini ve biyolojik bir temeli olmayan ari ırk yalanını mutlak bir hakikat gibi sunmuştur.
Francisco Franco, İspanya’da ise kurduğu diktatörlüğü rasyonel bir devlet modelinden ziyade, ülkeyi komünizm ve masonluk gibi mutlak şer odaklarından koruyan mitsel bir kutsal haçlı seferi olarak meşrulaştırmıştır. Bu süreçte, mevcut anlatıyla çelişen tüm somut olguların önemsizleştirilmesi veya tamamen yok sayılması yaygın bir yöntem olarak ortaya çıkmıştır.
Finchelstein’ın vurguladığı üzere faşizm, yalnızca gerçeği çarpıtmakla kalmaz; onun yerine alternatif bir doğruluk rejimi kurmaya yönelir. Bu tür anlatıların yaygınlık kazanması durumunda, eleştirel düşünce ve bilimsel yaklaşım çoğu zaman tehdit olarak algılanır. Bilim insanları, gazeteciler ve sorgulayıcı düşünceyi temsil eden aktörler, bu nedenle söz konusu ideolojik çerçeveyle çatışma yaşayabilir. Çünkü doğrulanabilir bilgi ve eleştirel analiz, bu tür kurguların sınanmasına imkân tanır.
Faşist Yalanların Kısa Tarihi, sosyal medya ekosistemleri, komplo teorileri ve bilgi kirliliği gibi güncel olgular bağlamında da değerlendirilebilecek önemli sorular ortaya koymaktadır. Algıların zaman zaman olguların önüne geçtiği ve çeşitli anlatıların “alternatif gerçeklik” olarak sunulduğu bir dönemde Finchelstein, kamusal tartışmalarda doğrulanabilir bilgiye dayalı yaklaşımın önemine dikkat çekmektedir.
Gerçek ile aldatmacanın iç içe geçtiği simgesel anlatıların sorgulanmaksızın kabul edilmesi, demokratik tartışma ortamının ve bireysel özgürlüklerin zayıflamasına yol açabilir. Bu nedenle olgusal bilgi üretimini ve eleştirel düşünceyi korumak, günümüz dünyasında yalnızca entelektüel bir tercih değil, sağlıklı bir kamusal alanın sürdürülebilmesi açısından da temel bir gereklilik olarak değerlendirilebilir.