Ekonomi literatüründe enflasyon için yapılan en doğru tanım şudur: “Meclis onayından geçmeyen, beyannamesi olmayan ve sadece fakirden tahsil edilen gizli bir vergi.”
Yüksek enflasyon dönemleri, toplam millî gelirin azaldığı dönemler olmak zorunda değildir; aksine, pasta büyürken pastanın dilimlerinin hunharca el değiştirdiği dönemlerdir. Bu mekanizma, alt ve orta gelir grubunun cebindeki parayı, hiçbir yasa çıkarmadan, sessiz sedasız en üst %20’lik azınlığın kasasına transfer eder.
Bu servet transferinin arkasında 4 temel ekonomik çark işler:
1. Tüketim Sepetindeki “Zorunluluk” Tuzağı
Enflasyon herkesi aynı oranda vurmaz. Bunun sebebi, gelir gruplarının harcama alışkanlıklarındaki yapısal farktır.
- Alt Gelir Grubu: Gelirinin neredeyse %70-80’ini gıda, barınma (kira), ulaşım ve enerji gibi kaçınamayacağı zorunlu harcamalara ayırır. Enflasyonist dönemlerde fiyatı en hızlı ve agresif artan kalemler de tam olarak bunlardır. Fakir, enflasyondan kaçamaz; çünkü yemeyi, ısınmayı veya işe gitmeyi durduramaz.
- Üst Gelir Grubu: Gelirinin çok küçük bir kısmını zorunlu harcamalara ayırır. Kalan büyük kısmı ise lüks tüketime, tasarrufa ve en önemlisi enflasyondan korunan/enflasyonla değer kazanan varlıklara (gayrimenkul, hisse senedi, döviz, altın) yönlendirir.
Sonuçta; alt gelir grubu enflasyon karşısında tamamen savunmasız bir tüketiciyken, üst gelir grubu enflasyonu yönetebilen bir yatırımcıya dönüşür.
2. Ücretlerin Zam Hızının Enflasyonun Arkasından Gelmesi
Enflasyonist bir ortamda fiyatlar günden güne (gerçek zamanlı) artar. Bir market rafındaki ürünün fiyatı haftada üç kez değişebilir.
Buna karşılık, asgari ücretlilerin, memurların ve emeklilerin maaşları 6 ayda veya yılda bir güncellenir.
Zaman Aşımı Etkisi: Maaşınıza Ocak ayında yapılan zam, Şubat ve Mart aylarındaki fiyat artışlarıyla erimeye başlar. Haziran ayına gelindiğinde alım gücünüzün belki de %30’u yok olmuştur. İşte o 6 aylık süreçte sizin cebinizden eriyen o %30, mal ve hizmeti satan, fiyatı her gün güncelleyen sermaye sahibinin (üst gelir grubunun) kasasına kâr olarak çoktan girmiştir.
3. Negatif Reel Faiz ve Borçlanma Avantajı
Yüksek enflasyon dönemlerinde genellikle (özellikle rasyonel olmayan politikalarda) politika faizi enflasyonun altında tutulur. Bu durum, üst gelir grubuna muazzam bir servet kapısı açar.
- Parası Olmayan: Kredi kartı faizleri ve nakit avans limitleri altında ezilir, hayatta kalmak için yüksek maliyetle borçlanır.
- Gücü Olan (Üst %20): Enflasyonun altındaki faiz oranlarıyla bankalardan devasa ticari krediler çeker. Bu ucuz parayla gidip fabrika kapasitesini büyütür, arsa alır, lüks araç filosu kurar veya gayrimenkule yatırır.
- Vurgun Mekanizması: Bir yılın sonunda enflasyon %50 iken, %35 faizle kredi kullanan zengin, borcunu reel olarak %15 kârla geri öder. Bankadaki paranın kaynağı kimdir? Diğer vatandaşların mevduatları. Yani sistem, yoksulun parasını ucuz kredi koridoruyla zengine hibe etmiş olur.
4. Varlık Balonu ve “Fiyatlama Davranışının” Bozulması
Enflasyon, piyasadaki ahlaki eşiği ve matematiksel algıyı yok eder. Fiyatlama davranışı bozulan satıcılar, “Yarın yerine yenisini koyamam” korkusuyla (veya bu bahaneyle) maliyet artışının çok üzerinde zamlar yapmaya başlar.
Bu durum şirket kârlarını patlatır. Nitekim TÜİK verilerinde de gördüğümüz üzere, işverenlerin milli gelirden aldığı payın rekor kırmasının sebebi budur. Üst gelir grubu, elindeki gayrimenkulün ve şirket hisselerinin değerini enflasyonun da üzerinde katlarken; alt gelir grubu sadece yükselen kiraları ve faturaları ödemek için daha fazla çalışmak zorunda kalır.
Özetle; Enflasyon, zenginle fakir arasındaki uçurumu açan mekanik bir pompadır. Sosyal adaleti, toplumsal barışı ve orta sınıfı eritir. Devlet, bütçe açığını vergi toplayarak kapatamadığında enflasyon yaratır; bu enflasyonun faturasını ise sadece cüzdanında nakit paradan başka hiçbir varlığı olmayan bordrolu çalışanlar öder.